779 Gemeente Wijchen 1810 - 1983


VerwervingIn 1996 besloot de gemeente om haar oude archieven tot en met het jaar 1983, waaronder ook die van de voormalige gemeenten Batenburg en Bergharen, te laten inventariseren door het Gemeentearchief Nijmegen, sinds 2001 Het Archief, Centrum voor Stads- en Streekhistorie Nijmegen genaamd. In het jaar 2000 heeft de gemeente Wijchen besloten om haar oude archieven blijvend in Nijmegen te laten berusten. Hiertoe heeft zij Het Archief te Nijmegen - sinds 2004 Regionaal Archief Nijmegen - formeel als haar archiefbewaarplaats aangewezen.
AanvullingenIn december 2015 is er een aanvulling gekomen van registers Burgerlijke Stand huwelijken, 1928-1937 en overlijden 1951-1965. In 2017 is er een aanvulling 2017-100 binnengekomen van twee dossiers.
SelectieTijdens de inventarisatie is een aantal archiefbescheiden ter vernietiging geselecteerd op grond van de in 1983 in de Staatscourant gepubliceerde 'Lijst van voor vernietiging in aanmerking komende bescheiden uit de archieven van gemeentelijke en intergemeentelijke organen, dagtekenende van na 1850' en de daarop verschenen aanvullingen.
OrdeningOude orde, latere herordeningen

De archieven van voor 1934 bestaan grotendeels uit series. De ingekomen en uitgaande stukken zijn geordend volgens het agendastelsel, waarbij de stukken chronologisch werden gerangschikt volgens de nummers waaronder zij in de agenda zijn geboekt. De gemeente Wijchen sloot zich in 1934 aan bij het Registratuurbureau van de Vereniging van Nederlandse Gemeenten (VNG) (1). Hiermee werd, met ingang van 1 januari 1934, het dossierstelsel ingevoerd, waarbij de stukken in principe zaaksgewijs werden geordend tot dossiers, die werden gerangschikt volgens de rubrieken van de Basis-Archiefcode van de VNG. Het archief over 1818 - 1933 werd afgesloten en geïnventariseerd. In 1935 voltooide J.M. Cunen, gemeentearchivaris van Oss, de inventarisatie van de archieven van de gemeenten Wijchen en Niftrik tot circa 1934 (2). De originele inventaris is waarschijnlijk al vóór 1950 zoekgeraakt; wel is er nog een afschrift uit de jaren veertig bewaard gebleven (3). Na de Tweede Wereldoorlog zijn deze archieven opnieuw geïnventariseerd, inclusief latere stukken die er na 1935 aan waren toegevoegd. Dit werk is waarschijnlijk uitgevoerd door een medewerker van de secretarie. De nieuwe inventaris was ingedeeld volgens de hoofdrubrieken van de Basis-Archiefcode. Naderhand heeft men het statische archief verder aangevuld, zodat een archiefblok is ontstaan met stukken daterend van 1811 tot 1995, dus tot ver na de gemeentelijke herindeling van 1984.
Het in 1934 gestarte dossierarchief werd al in 1937 afgesloten en opnieuw opgezet. Het Registratuurbureau van de VNG attendeerde de gemeente er op dat dit geen verstandige wijze van archiefbeheer was (4). In 1950 constateerde het Registratuurbureau achterstanden in de registratuurverzorging en waarschuwde het tegen de vele bijkomende taken van de verantwoordelijke ambtenaar. Acht jaar later waren de achterstanden in de dossiervorming dusdanig groot geworden ('een beetje vastgelopen'), dat werd besloten de afdeling Algemene Zaken uit te breiden met een nieuwe onderafdeling Registratuur, bestaande uit twee ambtenaren die vermoedelijk geen neventaken meer hadden. Zij wisten de achterstanden in een jaar tijds weg te werken. Daarnaast werd de routing van de stukken verbeterd, waardoor bijvoorbeeld de brieven voor de ambtenaar van de burgerlijke stand niet meer bij hem thuis werden bezorgd (5). Al snel traden echter allerlei personeelswisselingen op en moesten telkens opnieuw onervaren krachten worden ingewerkt. Hierdoor ontstonden weer nieuwe achterstanden, die de kwaliteit van de archiefvorming negatief beïnvloedden. In de loop van 1967 was de achterstand in de dossiervorming opgelopen tot een jaar. Daarop kwamen twee medewerkers van het Registratuurbureau gedurende een half jaar helpen om de problemen op te lossen. Zij zouden vervolgens iedere twee jaar terugkomen om het archief bij te houden. In maart 1968 was de achterstand ingelopen. De kelderruimte was nu echter te klein geworden. Daarom ging een advies naar het college van Burgemeester en Wethouders om het Registratuurbureau een vernietigingsronde te laten uitvoeren.
Het is niet duidelijk of dit toen inderdaad is gebeurd. Nadat op 1 mei 1968 de Archiefwet 1962 in werking was getreden, werd in 1970 een gemeentelijke Archiefverordening vastgesteld (6). Vanaf dit moment is de vernietiging van stukken een vast onderdeel geworden van de werkzaamheden van de onderafdeling Registratuur en is de kwaliteit van de dossiervorming blijvend sterk verbeterd. Vermoedelijk is vanaf omstreeks deze tijd ook een dossierinventaris bijgehouden.
Voordien werden de dossiers opgeborgen volgens de rubrieken van de Basis-Archiefcode, zodat men een dossierinventaris niet nodig achtte. De originele dossierinventaris is bij de huidige inventarisatie overigens niet aangetroffen; wel bestaat er een gedigitaliseerde versie.
Zoals gezegd werd de gemeente Overasselt in 1980 opgeheven, waarbij het dorp Balgoij werd toegevoegd aan Wijchen. Dit had geen noemenswaardige consequenties voor de gemeentelijke organisatie. Enkele tientallen dossiers uit het archief van Overasselt die betrekking hadden op Balgoij zijn bij deze gelegenheid in het Wijchense archief geïncorporeerd. De gemeentelijke herindeling van 1984 was ingrijpender. Per 1 januari van dat jaar werden de drie complete gemeenten Wijchen, Batenburg en Bergharen samengevoegd, en werd een begin gemaakt met de vorming van een nieuw archief.
De verschillende archieven vertonen aanzienlijke hiaten. Zo ontbreken alle ingekomen stukken van voor 1872 en de gemeentelijke exemplaren van de gemeentebegrotingen voor 1853 - 1891. De in deze inventaris beschreven begrotingen over die periode zijn afkomstig uit het archief van Provinciale Staten die, alvorens in 1953 tot een vernietigingronde over te gaan, de bij de Provincie berustende dubbelen ter beschikking van die gemeenten hebben gesteld die niet meer over een volledige serie begrotingen beschikten. Een aantal stukken die in de inventaris van 1934 nog staat beschreven, is niet meer aangetroffen. Bij sommige nummers in die inventaris staat met potlood de reden van vermissing aangegeven. Vaak zijn het ambtenaren die stukken onderzich hielden, maar soms staat er gewoon 'weg'. De militieregisters van 1916 - 1930 en het Landstormregister van 1909 - 1922 zijn in 1941 ingeleverd bij de Ortskommandantur (7) en sindsdien spoorloos.

Verantwoording van de inventarisatie

Bij de huidige inventarisatie van de archieven over de periode 1811 - 1933 is uitgegaan van de reeds bestaande inventaris, ingedeeld volgens de rubrieken van de Basis-Archiefcode.
Waar nodig zijn enkele kleine correcties aangebracht. Omdat in de periode 1811 - 1817 Niftrik en Wijchen nog twee zelfstandige gemeenten waren, is er sprake van twee aparte archieven.
Gezien hun geringe omvang is afgezien van een onderverdeling in rubrieken.
Het archief over de periode 1934 - 1983 is tijdens deze inventarisatie deels herordend en opnieuw gerubriceerd volgens een aan de Basis-Archiefcode ontleende rubrieksindeling. Door de vele wisselingen in de administratieve systematiek was de aangetroffen ordening van het archief namelijk niet eenduidig. De rubricering had plaatsgevonden op basis van verschillende achtereenvolgende edities van de Basis-Archiefcode. Bovendien waren tussentijds delen van series overgebracht naar het semi-statische archief, zonder deze te integreren met eerder overgebrachte delen van dezelfde series. Daarnaast waren stukken van na 1934 toegevoegd aan het in 1933 afgesloten archiefblok. Door de vernietiging van daarvoor in aanmerking komende stukken was in sommige gevallen ook een andere rubrieksindeling gewenst. Verbrokkelde series zijn zoveel mogelijk in de oorspronkelijke staat hersteld. Waar dat opportuun was, zijn de door de administratie aangebrachte serievolgnummers in de beschrijving opgenomen. Enkele dossiers werden alsnog per 1 januari 1984 afgesloten. Registers en andere delen die een cesuur overschrijden zijn altijd geplaatst in het jongste archiefblok en met een 'blanco nummer' vermeld bij de beschrijvingen van het oudste blok. Dossiers die een cesuur overschrijden zijn intact gelaten en geplaatst in het archiefblok waar ze grotendeels in thuishoren of waarin de beslissing in de zaak is gevallen. Archiefstukken die de administratie nog regelmatig raadpleegt, zoals de dossiers inzake de verlening van bouw- en hinderwetvergunningen, blijven deel uitmaken van het dynamisch archief van de gemeente Wijchen. In deze inventaris wordt naar de desbetreffende stukken verwezen door middel van 'blanco nummers'. De dienst Gemeentewerken heeft decentraal een eigen archief gevormd dat bij deze inventarisatie niet is bewerkt.
Het is eveneens in de archiefruimte van de gemeente Wijchen blijven berusten, omdat het voor de lopende administratie nog niet kan worden gemist. De administratie van de gemeenschappelijke regelingen waarvan Wijchen de centrumgemeente was, werd vaak door de gemeentesecretarie gevoerd. Veel stukken zijn daardoor in de gemeentelijke administratie terechtgekomen. In de meeste gevallen konden de desbetreffende bescheiden eenvoudig worden
afgesplitst van het secretariearchief. Ze zijn in deze inventaris opgenomen als gedeponeerd archief. In het geval van de Streekmuziekschool waren veel stukken echter zo verweven
met de gemeentelijke administratie, dat is besloten om ze niet af te splitsen. De stukken betreffende de dienstverleningsovereenkomsten met de buurgemeenten Batenburg en Bergharen zijn geplaatst in een aparte rubriek. De dossiers betreffende Balgoij die in 1980 waren overgenomen van de voormalige gemeente Overasselt zijn overgedragen aan de gemeente Heumen om te worden teruggeplaatst in het archief van de gemeente Overasselt 1699 - 1980, dat eveneens berust in het Regionaal Archief te Nijmegen.
De inventarisatie vond plaats in de periode 1997 - 2002.
Er is geen afzonderlijke concordans gemaakt, omdat de oude inventarisnummers eenvoudig kunnen worden achterhaald in de digitale versie van de inventaris.

De bij de gemeente Wijchen als gedeponeerde archieven aangetroffen archieven zijn als zelfstandig archieven bij het Regionaal Archief Nijmegen (RAN) geplaatst onder de volgende archiefnummers:

Archiefnr. Naam archief
872 Algemeen of Burgerlijk Armbestuur te Bergharen, 1854 - 1952
873 Algemeen of Burgerlijk Armbestuur te Hernen, 1844 - 1952
874 Algemeen of Burgerlijk Armbestuur te Leur, 1877 - 1953
875 Burgerlijk Armbestuur Wijchen, 1869 - 1945
876 Burgerlijk Armbestuur Niftrik, 1899 - 1946
877 Commissie tot wering van Schoolverzuim te Wijchen, 1901 - 1930
878 Steuncomité Wijchen, 1914 - 1831
879 Landbouwcommissie Wijchen, 1918 - 1919
880 Watersnoodcommissie Wijchen, 1920 - 1927
881 Brandweercollege Wijchen, 1925 - 1931
882 Comité voor de Oprichting van een Gedenksteen te Alverna in verband met het bezoek van H.M. de Koningin tijdens de Watersnood van 1926
883 Schoolartsendienst Kring Maas en Waal, 1943 - 1960
884 Mr. I.P.G. van Thiel, burgemeester van Wijchen, 1948 - 1958

1). Inv.nr. 5592.
2). Inv.nr. 5518.
3). Inv.nr. 5600.
4). Inv.nr. 5592.
5). Inv.nr. 5518.
6). Inv.nr. 5595.
7). Inv.nr. 5600: inv.nrs. 661 - 663, 678.
BronnenAdam, H.B.N.B., e.a. Inventaris van de archieven der gewestelijke besturen in de Bataafs-Franse tijd in Gelderland, 1795 - 1813. Arnhem, 1982 - 1983; 7 delen (Gelderse inventarissenreeks, nr. 21).
Berkel, G. van, en K. Samplonius. Het plaatsnamenboek. Houten, 1989.
Bl�court, A.S. de. De organisatie der gemeenten gedurende de jaren 1795 - 1851. Haarlem, 1903.
Brekelmans, F.A. Overzicht van de bronnen voor de geschiedenis van Wijchen en Niftrik. Typoscript. Wijchen, 1953.
Buurman, D.J.G. 'Schets van de opeenvolgende bestuursindelingen in Gelderland v��r de invoering van de provinciale wet van 1850'. Bijdragen en mededelingen der vereniging Gelre 57 (1958), p. 23 - 50.
Camps, H. Wijchen. Geschiedenis van zeven seconden. Wijchen, 1956.
Gorissen, F. Niederrheinischer St�dteatlas/Geldrische St�dte, 1. Heft: Nimwegen. Kleef, 1956 (Publikationen der Gesellschaft f� Rheinische Geschichtskunde, nr. 51).
Gysseling, M. Toponymisch woordenboek van Belgi�, Nederland, Luxemburg, Noord-Frankrijk en West-Duitsland (v��r 1226). 1960.
Hendriks, H.J.J., M.J. Steenkamer en A.G. Mustert. Nijmegen onder raadpensionaris, koning, keizer en souvereine vorst. Zutphen, 1971 (Geldersche Historische Reeks, nr. 2).
Jaarverslagen van de Provinciale Archiefinspectie Gelderland.
Kocken, M.J.A.V. Van stads- en plattelandsbestuur naar gemeentebestuur: proeve van een geschiedenis van ontstaan en ontwikkeling van het Nederlandse gemeentebestuur tot en met de Gemeentewet van 1851. Den Haag, 1973.
K�nzel, R.E., D.P. Blok en J.M. Verhoeff, Lexicon van Nederlandse toponiemen tot 1200. Amsterdam, 1989; 2e gewijzigde druk. (Publikaties van het P.J. Meertens-Instituut, deel 8).
Martens van Sevenhoven, A.H. 'Schets van de geschiedenis der burgerlijke gemeenten in Gelderland v��r de invoering der gemeentewet van 1851'. Jonkheer mr. A.H. Martens van Sevenhoven: een keuze uit zijn geschriften. Arnhem, 1977 (Werken der vereniging Gelre, nr. 35), p. 203 - 257.
Mont� VerLoren, J.P. de, en J.E. Spruit. Hoofdlijnen uit de ontwikkeling der rechterlijke organisatie in de Noordelijke Nederlanden tot de Bataafse omwenteling. Deventer, 1982; 6e druk.
Peters, H. Opbouw en uitbouw. De ontwikkeling van Wijchen tussen 1950 en 1980. Wijchen, 1981.
Peters Sengers, T. En toch kwam er een kerk. Vijftig jaar St.-Paschalis-parochie te Wijchen-Woezik. Wijchen, 1989.
Peters Sengers, T. Vincentiusvereniging Wijchen 100 jaar. Wijchen, 1995.
Ramaer, J.C. Geschiedkundige atlas van Nederland: de Fransche tijd (1795 - 1815). Den Haag, 1926.
Ramaer, J.C. Geschiedkundige atlas van Nederland: het koninkrijk der Nederlanden (1815 - 1931). Den Haag, 1931.
Schulte, A.G. De Nederlandse monumenten van geschiedenis en kunst: het Land van Maas en Waal. 's-Gravenhage, 1986.
Sierksma, K. De gemeentewapens van Nederland. Antwerpen, 1960.
Statistieke beschrijvingen van de steden en het platteland van Gelderland, I: het kwartier van Nijmegen. Uitgegeven door P.D. Keijmel. Arnhem, 1971.
Volmuller, H.W.J. Nijhoffs geschiedenislexicon: Nederland en Belgi�. Den Haag / Antwerpen, 1981.
Vries, W. de. Bijdragen tot de geschiedenis van het rechterlijk bestel in Gelderland, I:
rechtsgebieden gelegen in het Kwartier van Nijmegen. Arnhem, 1965, p. 49 - 60.

Reacties

Er zijn nog geen reacties op dit item

Plaats een reactie

Uw naam
Uw e-mailadres
Reactie