815 Gemeenten Druten, Puiflijk, Afferden en Deest 1810 - 1983


VerwervingDe gemeente Druten besloot in 1996 haar oude archieven tot en met het jaar 1983 te laten inventariseren door het Gemeentearchief Nijmegen (vanaf 2005: Regionaal Archief Nijmegen). Dit gebeurde in het kader van een sterk door de provincie gestimuleerd plan om te komen tot regionaal archiefbeheer in het Rijk van Nijmegen en het Land van Maas en Waal.

In het jaar 2000 besloot de gemeente Druten om de Nijmeegse gemeentearchivaris te benoemen tot gemeentearchivaris van Druten en om haar oude archieven blijvend in Nijmegen te laten berusten. Daartoe heeft Druten het Regionaal Archief Nijmegen formeel als archiefbewaarplaats aangewezen.

AanvullingenIn 2014 is het archief aangevuld met technische tekeningen en documenten over de bevolkingsstatistiek. Deze zijn in 2015 als de inventarisnummers 4375-4409 beschreven. In 2016 is het archief aangevuld met losse stukken en een groot aantal hinderwetvergunningen (3,9m). In 2018 zijn twee registers van de burgerlijke stand opgenomen. In juni 2018 is er een aanvulling gekomen met onder meer de woningkaarten.
SelectieTijdens de inventarisatie is een aantal archiefbescheiden ter vernietiging geselecteerd op grond van de in 1983 in de Staatscourant gepubliceerde 'Lijst van voor vernietiging in aanmerking komende bescheiden uit de archieven van gemeentelijke en intergemeentelijke
organen, dagtekenende van na 1850' en de daarop verschenen aanvullingen. Bij deze vernietiging is de nodige terughoudendheid betracht, aangezien van kleinere gemeenten relatief weinig andere archiefbronnen bewaard zijn gebleven.
OrdeningAangezien Druten, Afferden en Deest, en Puiflijk in de periode 1810 - 1817 drie aparte gemeenten waren, is er in die jaren sprake van drie zelfstandige archieven.
Het archief van de gemeente Druten over de jaren 1818 - 1923 bestaat voor het grootste deel uit series, waarvan de series ingekomen en uitgaande stukken bijzondere aandacht verdienen.
De ingekomen stukken werden geordend volgens het zogenaamde agendastelsel, waarbij men de stukken chronologisch rangschikte volgens de nummers waaronder zij bij binnenkomst in de agenda werden geboekt. De uitgaande stukken werden afgeschreven in kopieboeken; sporadisch treft men minuten van uitgaande stukken aan in de serie ingekomen stukken.

In de periode 1924 - 1938 zijn de ingekomen en minuten van uitgaande stukken geordend volgens de rubrieken van het zogenaamde Bloemendaalse stelsel, waarbij de stukken per onderwerp chronologisch in mappen werden geborgen. Deze belangrijke wijziging in de manier van archiveren vergrootte de toegankelijkheid van het archief aanmerkelijk: voortaan konden de stukken met behulp van een eenvoudig rubriekenschema vrij gemakkelijk worden teruggevonden.

Per 1 maart 1939 ging de gemeentesecretarie ertoe over om haar dynamisch archief te gaan ordenen volgens het dossierstelsel. De stukken werden voortaan zaaksgewijs geordend tot dossiers, die werden gerangschikt volgens de rubrieken van de Basis Archiefcode (BAC) van de Vereniging van Nederlandse gemeenten (VNG). Vermoedelijk is er aanvankelijk geen dossierinventaris aangelegd. Door de geringe omvang van het dynamisch archief kon men de stukken ook zonder inventaris met behulp van de Basis Archiefcode gemakkelijk terugvinden. Opvallend is overigens de beperkte hoeveelheid stukken die is overgebleven uit de beginjaren van de zaaksgewijze ordening. Dat zou kunnen betekenen dat er al vóór de inventarisatie stukken uit het archief zijn vernietigd.

De provinciale archiefinspecteur was in 1956 zeer te spreken over de toegankelijkheid van het archief: 'Voor de keurige en overzichtelijke wijze waarop het archief staat opgesteld, past hier een woord van lof.' (1) Het Registratuurbureau van de VNG was in datzelfde jaar minder enthousiast en constateerde grote achterstanden in de archiefverzorging. Uit een advies van het hoofd Algemene Zaken van de gemeente Druten valt op te maken dat deze achterstand in 1961 nog bleek te bestaan. Bij de vorming van dossiers zou vaak de verkeerde code worden gebruikt. De dossiers waren bovendien vaak slecht gevormd. Dit leidde tot 'dubbele dossiers over dezelfde zaak die op verschillende plaatsen waren opgeborgen'. Hierdoor waren stukken 'moeilijk of helemaal niet terug te vinden'. (2)

In datzelfde jaar besloot de gemeenteraad dan ook tot een revisie van het archief. (3) De bestaande en nieuw te vormen dossiers werden voortaan niet meer fysiek volgens de Basis Archiefcode gerangschikt, maar volgens een doorlopende nummering. Een dossierinventaris, waarin de genummerde dossiers volgens de rubrieken van de Basis Archiefcode werden ingeschreven, maakte het archief toegankelijk.
De geconstateerde vermoedelijke vernietiging van stukken kan bij bovengenoemde revisie hebben plaatsgevonden. Na de revisie werden archiefstukken voortaan systematisch ter vernietiging geselecteerd. Daarbij baseerde de secretarie zich op de wettelijk vastgestelde Lijst van voor vernietiging in aanmerking komende stukken in gemeentelijke archieven uit 1948. De archiefvormer verdient een compliment voor de zorg waarmee het archief sinds het eind van de jaren zestig is omringd. De dossiers zijn goed gevormd, het archief lijkt behoorlijk compleet en het vertoont relatief weinig schade.


Bij de gemeentelijke herindeling per 1 januari 1984 werd het lopende archief niet afgesloten; de dossierinventaris is aangevuld tot ca. 1999. Tijdens de inventarisatie van de archieven is het archief alsnog per 31 december 1983 afgesloten.





De vier gedeponeerde archieven zijn ondergebracht in zelfstandige archiefeenheden:

Archief 1076: Plaatselijke, tevens districtscommissie voor de watersnood te Druten, 1876 - 1909
Archief 1077: RK. Vereniging 'het wit-gele kruis' te Druten, 1919 - 1944
Archief 1078: Vleeskeuringsdienst kring Druten, 1939 – 1975
In deze inventaris zijn de archieven van vier gemeenten beschreven: de gemeente Afferden en Deest 1811 - 1817, de gemeente Druten 1810 - 1817, de gemeente Puiflijk 1811 - 1817 en de gemeente Druten 1818 - 1983. Daarnaast bevat de inventaris drie gedeponeerde archieven. Vanwege hun geringe omvang zijn de drie gemeentelijke archieven van vóór 1818 niet onderverdeeld in rubrieken. Het archief van de gemeente Druten vanaf 1818 telt twee archiefblokken: 1818 - 1938 en 1939 - 1983. De cesuur tussen deze blokken is van administratieve aard. De overgang van de ordening volgens het Bloemendaalse registratuurstelsel naar de zaaksgewijze ordening volgens de Basis Archiefcode in 1939 vormde een principiële wijziging in de manier van archiveren. Voor de overgang van het agendastelsel naar het Bloemendaalse rubriekenstelsel in 1924 geldt dit niet omdat de chronologische ordening van de ingekomen en minuten van uitgaande stukken, zij het per onderwerp, werd gehandhaafd. De basisstructuur van het archief veranderde hierdoor niet.
De twee archiefblokken hebben een verschillende rubriekenindeling. In het archiefblok 1818 - 1938 bestaat er een hoofdverdeling in 'stukken van algemene aard' enerzijds en 'stukken betreffende afzonderlijke onderwerpen' anderzijds. Bij de bescheiden van algemene aard gaat het om series archiefstukken die een groot aantal onderwerpen tegelijk betreffen en die zich niet naar afzonderlijke onderwerpen laten verdelen, zoals series notulen en series ingekomen en minuten van uitgaande stukken. Deze series vormen het grootste deel van het desbetreffende archiefblok. Het verdient dan ook aanbeveling om bij een bepaalde vraagstelling over de periode van vóór 1939 niet uitsluitend te zoeken in de stukken betreffende afzonderlijke onderwerpen, maar ook de stukken van algemene aard te raadplegen. De indeling van de stukken betreffende afzonderlijke onderwerpen in (sub)rubrieken is ontleend aan de Basis Archiefcode. Binnen de rubrieken zijn de beschrijvingen chronologisch geplaatst, tenzij een systematische indeling meer voor de hand lag.
Bij de zaaksgewijze ordening volgens de Basis Archiefcode is het niet ongebruikelijk om de stukken van algemene aard op te nemen in de ordening van de dossiers en er geen aparte series van aan te leggen. Deze werkwijze is door de administratie van Druten ook gevolgd: zo werden bijvoorbeeld de notulen van de Gemeenteraad opgenomen in de rubriek 'Gemeenteraad'. Hierdoor is in het archiefblok 1939 - 1983 het onderscheid tussen de stukken van algemene aard en de stukken betreffende afzonderlijke onderwerpen komen te vervallen.
Bij de inventarisatie is er voor gekozen om de bestaande dossierinventaris (inv. nrs. 2428 - 2430) te gebruiken als toegang op de grote serie stukken betreffende aankoop, verkoop en ruil van onroerende goederen (inv. nrs. 2241 - 2427). Via de concordans (zie bijlage) kan men
achterhalen welke nieuwe inventarisnummers corresponderen met de oude dossiernummers.
Behalve de vier genoemde gemeentearchieven zijn tenslotte ook enkele kleine archieven aangetroffen van zelfstandige organisaties, waarvan de administratie waarschijnlijk deels of geheel plaatsvond door gemeentepersoneel. Ze zijn als gedeponeerde archieven achterin deze inventaris opgenomen.
De te bewaren archiefstukken zijn geborgen in zuurvrije omslagen en dozen.

1) Verslag Provinciale Archiefinspectie over 1956.
2) Archief gemeente Druten, inv. nr. 2085.
3) Archief gemeente Druten, inv. nr. 1881. Vier gedeponeerde archieven zijn ondergebracht in zelfstandige archiefeenheden: Archief 1076: Plaatselijke, tevens districtscommissie voor de watersnood te Druten, 1876 - 1909 Archief 1077: RK. Vereniging 'het wit-gele kruis' te Druten, 1919 - 1944 Archief 1078: Vleeskeuringsdienst kring Druten, 1939 - 1975 Archief 968: Technische Kring Dienst (TKD) met betrekking tot de Gemeente Horssen, 1947-1979
BronnenAdam, H.B.N.B., e.a. Inventaris van de archieven der gewestelijke besturen in de Bataafs-Franse tijd in Gelderland, 1795-1813. Arnhem 1982-1983, 7 delen (Gelderse inventarissenreeks, nr. 21).
Bl�court, A.S. de, De organisatie der gemeenten gedurende de jaren 1795-1851, Haarlem 1903.
Boom, H. ten, 'De Hervormde gemeente te Puiflijk. Haar einde in het begin van de 19e eeuw', in: Nederlands Archieven van kerkgeschiedenis, LIII (1973), p. 160 - 170.
Buurman, D.J.G., 'Schets van de opeenvolgende bestuursindelingen in Gelderland v��r de invoering van de provinciale wet van 1850', in: Bijdragen en mededelingen der vereniging Gelre, 57 (1958), p. 23 - 50.
Capelleveen, H. van, "Zoo sloeg dan de ure�", De protestanten van Druten, Afferden en Deest, Druten 1985.
Dobbelsteen, W. van den, 'Druten', in: T. en J. de Roos, Gemeentehuizen: van Aalten tot Zutphen, Arnhem-Groningen 1995, p. 80 - 82.
Gorissen, F., Stede-atlas van Nijmegen, Arnhem 1956.
Heuvel, C. van den, Mensen van Druten. Een geschiedenis. (Wijchen 2002) (Tweestromenlandreeks 24).
Janssen, G.B., 'Steenfabricage in het Rijk van Nijmegen en het Land van Maas en Waal', in: Tweestromenland, 1985, nr. 44, p. 20 - 37; 1992, nr. 72, p. 3 - 10.
Kocken, M.J.A.V., Van stads- en plattelandsbestuur naar gemeentebestuur: proeve van een
geschiedenis van ontstaan en ontwikkeling van het Nederlandse gemeentebestuur tot en met de Gemeentewet van 1851, Den Haag 1973.
Limburg, R., B.P. Buessink en A. Wijnen, Herindeling in Tweestromenland. Een onderzoek naar de gevolgen van gemeentelijke herindeling in het Land van Maas en Waal, Amsterdam 1987.
Manders, H., Het Land tussen Maas en Waal, Zutphen 1976.
Manders, H., Maas en Waal. Van armoede tot welvaart, Arnhem 1988.
Martens van Sevenhoven, A.H., 'Schets van de geschiedenis der burgerlijke gemeenten in Gelderland v��r de invoering der gemeentewet van 1851', in: Jonkheer mr. A.H. Martens van Sevenhoven: een keuze uit zijn geschriften, Arnhem 1977 (Werken der vereniging Gelre, nr. 35), p. 203 - 257.
Os, J. van, Duizend jaar Deest, Deest 1997.
Os. J. van en A. Talsma, Boldershof 75, Druten z.j.
Os-Peters, M.G.P. van, 'Enkele Congregaties in Maas en Waal', in: C. Visser en J. van den Burg (red.), Religie in Maas en Waal, Beneden-Leeuwen z.j..
Ramaer, J.C., Geschiedkundige atlas van Nederland: de Fransche tijd (1795 - 1815), Den Haag 1926.
Ramaer, J.C., Geschiedkundige atlas van Nederland: het koninkrijk der Nederlanden (1815 - 1931), Den Haag 1931.
Schulte, A.G. De Nederlandse monumenten van geschiedenis en kunst: het Land van Maas en Waal, 's-Gravenhage 1986, p. 56 - 93.
Sierksma, Kl., De gemeentewapens van Nederland, Utrecht 1960.
Keijmel, P.D., Statistieke beschrijvingen van de steden en het platteland van Gelderland, I: Het kwartier van Nijmegen, Arnhem 1971.
Volmuller, H.W.J., Nijhoffs geschiedenislexicon: Nederland en Belgi�, Den Haag/Antwerpen 1981.
BronnenJan Boon, Peter van Os en Henk Trapman, Inventaris van de archieven van de gemeenten Druten 1810-1817 Afferden en Deest 1811-1817 Puiflijk 1811-1817 Druten 1818-1983, Nijmegen 2005.
M.J.A.V. Kocken, Van stads- en plattelandsbestuur naar gemeentebestuur. Proeve van een geschiedenis van ontstaan en ontwikkeling van het Nederlandse gemeentebestuur tot en met de Gemeentewet van 1851, ’s-Gravenhage 1973.
C.W. de Vries en G.A. van Poelje, Bronnen tot de kennis van de Gemeentewet, Rotterdam 1931.
BronnenC.W. de Vries en G.A. van Poelje, Bronnen tot de kennis van de Gemeentewet, Rotterdam 1931.
M.J.A.V. Kocken, Van stads- en plattelandsbestuur naar gemeentebestuur. Proeve van een geschiedenis van ontstaan en ontwikkeling van het Nederlandse gemeentebestuur tot en met de Gemeentewet van 1851, ’s-Gravenhage 1973.
Jan Boon, Peter van Os en Henk Trapman, Inventaris van de archieven van de gemeenten Druten 1810-1817 Afferden en Deest 1811-1817 Puiflijk 1811-1817 Druten 1818-1983, Nijmegen 2005.
BronnenC.W. de Vries en G.A. van Poelje, Bronnen tot de kennis van de Gemeentewet, Rotterdam 1931.
Jan Boon, Peter van Os en Henk Trapman, Inventaris van de archieven van de gemeenten Druten 1810-1817 Afferden en Deest 1811-1817 Puiflijk 1811-1817 Druten 1818-1983, Nijmegen 2005.
M.J.A.V. Kocken, Van stads- en plattelandsbestuur naar gemeentebestuur. Proeve van een geschiedenis van ontstaan en ontwikkeling van het Nederlandse gemeentebestuur tot en met de Gemeentewet van 1851, ’s-Gravenhage 1973.